Po dwóch tysiącach lat naukowcy rozwiązali zagadkę oczu kameleona. Odkrycie zdumiewa ekspertów

Kameleony fascynowały ludzkość od czasów starożytnej Grecji. Ich niezależnie poruszające się oczy, zdolność zmiany koloru i błyskawiczny język sprawiały, że stały się obiektem niezliczonych badań przez wieki. Jednak dopiero teraz, po ponad dwóch tysiącach lat obserwacji, naukowcy odkryli prawdziwy sekret kryjący się za ich niezwykłym wzrokiem.

Międzynarodowy zespół badaczy pod kierunkiem Juana Dazy z Sam Houston State University opublikował przełomowe odkrycie w czasopiśmie Scientific Reports. Za pomocą tomografii komputerowej z kontrastem ujawniono strukturę, która przez całe wieki umykała uwadze nawet najwybitniejszych umysłów – spiralnie skręcone nerwy wzrokowe, które nie występują u żadnego innego gatunku jaszczurek.

Wszystko zaczęło się w dwudziestym siódemnastym roku, kiedy Edward Stanley z Florida Museum of Natural History podczas wizyty w laboratorium Dazy zauważył coś niezwykłego na skaningach tomograficznych miniaturowego kameleona liściowego. Nerwy wzrokowe układały się w spiralne pętle przypominające kable starych telefonów. Obaj naukowcy byli początkowo ostrożni – kameleony były przecież badane przez tysiąclecia, więc wydawało się niemożliwe, aby nikt wcześniej tego nie dostrzegł.

Zespół przeszukał stosy dawnych publikacji naukowych, angażując nawet językoznawców do tłumaczenia tekstów napisanych po łacinie, francusku i włosku. Okazało się, że wielcy myśliciele byli blisko prawdy, ale nigdy nie zdołali uchwycić pełnego obrazu. Arystoteles błędnie twierdził, że kameleony w ogóle nie posiadają nerwów wzrokowych, a ich gałki oczne łączą się bezpośrednio z mózgiem. W siedemnastym wieku rzymski lekarz Domenico Panaroli zakwestionował tę teorię, ale również się pomylił. Nawet Isaac Newton, zafascynowany budową oczu tych jaszczurek, wspominał o nich wielokrotnie w swojej książce z tysiąc siedemset czwartego roku, ale także nie odkrył prawdy.

Najbliżej był niemiecki anatom Johann Fischer, który w tysiąc osiemset pięćdziesiątym drugim roku narysował fragment spiralnego nervu, ale reszta struktury została wycięta z ilustracji i nigdy nie opisana. Dlaczego przez wieki nikt nie dostrzegł tej oczywistej cechy? Odpowiedź tkwi w metodach badawczych. Tradycyjne sekcje zwłok niszczą delikatne nerwy wzrokowe lub zmieniają ich położenie, ukrywając rzeczywisty kształt. Dopiero nowoczesna tomografia komputerowa pozwoliła naukowcom zobaczyć struktury w stanie nienaruszonym.

Image

Wykorzystując otwarty projekt oVert, zespół przeanalizował skany ponad trzydziestu gatunków jaszczurek i węży, w tym trzech gatunków kameleonów reprezentujących różne linie ewolucyjne. Wszystkie kameleony miały długie, spiralnie skręcone nerwy wzrokowe – do trzech razy dłuższe niż prosta odległość od mózgu do oka. Inne jaszczurki posiadały proste nerwy.

Badacze zbadali również rozwój tych struktur u zarodków kameleona jemeńskiego. Okazało się, że nerwy wzrokowe zaczynają rozwijać się jako proste, podobnie jak u innych jaszczurek, ale tuż przed wykluciem zwijają się w charakterystyczne pętle. Ta spiralna konfiguracja działa jak biologiczny mechanizm zapewniający luz, umożliwiając szeroki zakres ruchu oka bez nadmiernego naprężenia ani uszkodzenia włókien nerwowych.

Daza porównuje tę strukturę do spiralnych kabli dawnych telefonów, które zapewniały elastyczność i dodatkową długość bez plątania się. Adaptacja ta jest kluczowa, ponieważ kameleony mają ograniczoną ruchomość szyi. W przeciwieństwie do zwierząt takich jak sowy czy lemury, które obracają głowami, kameleony muszą polegać na ruchu oczu do obserwacji otoczenia.

Odkrycie to nie tylko rozwiązuje wielowiekową zagadkę biologiczną. Naukowcy planują teraz zbadać, czy inne jaszczurki żyjące na drzewach rozwinęły podobne adaptacje. Jednocześnie otwierają się nowe perspektywy dla robotyki i systemów wizyjnych – mechanizm działający u kameleonów może znaleźć zastosowanie w kamerach bezpieczeństwa czy autonomicznych pojazdach. Po tysiącleciach spekulacji natura ponownie udowodniła, że nawet najbardziej znane stworzenia wciąż kryją sekrety czekające na odkrycie.

Źródła:
https://www.nature.com/articles/s41598-025-20357-3
https://scitechdaily.com/after-2000-years-scientists-finally-solve-the-…
https://phys.org/news/2025-11-scientists-chameleon-cord-optic-nerves.ht…
https://www.biotechniques.com/imaging/the-coiled-history-of-the-chamele…
https://www.floridamuseum.ufl.edu/science/scientists-discover-chameleon…
https://www.iflscience.com/we-finally-know-how-chameleons-bulging-eyes-…
https://www.discovermagazine.com/in-a-rare-biological-twist-chameleons-…